De leeswereld van Orhan Agirdag

‘Lezen is denken met andermans hoofd’, zei Schopenhauer. Maar wat zoeken we in dat andere hoofd? Is het rust, verstrooiing, kennis? Dit is Leeswereld, een interviewreeks over de rol van lezen, over schoonheid, over taal. In deze aflevering: onderwijssocioloog Orhan Agirdag. 'Alles begint bij het onderwijs, ook mijn liefde voor lezen.'

door Matthias M.R. Declercq
© Michiel Devijver | Iedereen Leest

'Wie in Vlaanderen zijn hoofd boven het maaiveld uitsteekt, die is eraan voor de moeite.' In een Leuvense koffiebar gooit Orhan Agirdag zijn ene boven zijn andere been. Hij kijkt door het raam en ziet studenten passeren. 'Komt iemand voor zijn mening uit, dan maken de tegenstanders zich op om te reageren. Dus kiezen veel academici voor het veiligste pad en nemen geen standpunt in. Vlaanderen telt te veel grijze muizen.’ Het baardje van Orhan is puntgaaf, zijn haar zwart als de nacht en als hij praat hoor je de weerstand tegen dat maaiveld. ’Diegene met de meeste kennis zijn de mensen die je het minst hoort.'

Niet zwijgen

“Als je de geletterdheid van leerlingen kunt verhogen door hen ondertitels van Netflix-series voor te schotelen, in plaats van lange teksten, dan moet je dat toch gewoon doen?”

Orhan Agirdag heeft intussen drie titels. Hij is doctor in de sociologie, professor Samenleving en Onderwijs aan de KU Leuven en universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam. Onderwijs is zijn speelveld. Orhan onderzoekt de invloed van brede maatschappelijke tendensen, zoals de groeiende etnische diversiteit en de technologische ontwikkelingen, op het onderwijs. En hij zwijgt niet meer, heeft hij overigens nooit gedaan. Ook nu niet: 'Als je de geletterdheid van leerlingen kunt verhogen door hen ondertitels van Netflix-series voor te schotelen, in plaats van lange teksten, dan moet je dat toch gewoon doen? Het doel is jongeren de rijkdom van het lezen te tonen, maar de weg daar naartoe ligt niet vast. Dus Netflix? Doe maar. In de hoop bij boeken te eindigen, want lezen is zo’n enorm waardevolle bezigheid. Dat was in mijn kindertijd al zo, en is nu niet anders.'

Berkenbos

'Behalve een paar religieuze folders viel er bij ons thuis in Heusden-Zolder niks te lezen. Er waren gewoon geen boeken. Dus heb ik mezelf leren lezen en schrijven, echt waar. Naar de kleuterschool ben ik nooit geweest, maar ik wilde die vreemde tekens om me heen wel begrijpen. ‘Sanyo’, dat was het merk van onze televisie. Ik hoorde mijn vader de naam uitspreken en wees de letters aan de klanken toe. 'S-a-n-y-o.' Daarom kon ik ook eerder schrijven dan lezen, wat op zich vreemd is.'

“Alles begint bij het onderwijs, ook mijn liefde voor lezen. Het is de school die me de dorpsbibliotheek liet zien. Daar ging een wereld voor mij open.”

'Dat onderwijs mijn onderzoeksdomein is hoeft niet te verbazen. Alles begint bij het onderwijs, ook mijn liefde voor lezen. Het is de school die me de dorpsbibliotheek liet zien. Daar ging een wereld voor mij open. Boeken ontlenen is een van de weinige dingen in onze samenleving die gratis is, dus ging ik om kinderboeken. Soms in het Turks, ik herinner me een paar Turkse boeken in bibliotheek Berkenbos. Een klein rekje, niet meer dan dat, wat vreemd is als je weet dat 20 procent van de gemeente Turkse roots heeft. Maar goed, in de huidige politieke context is zelfs een klein rek al een succes.'

Nescio

'Een leerkracht Nederlands bracht me op de middelbare school de rijkdom van de Nederlands taal bij. Hij las voor uit Nescio. Dat was gedurfd: voorlezen in het middelbaar. Ik hoorde de beschrijvingen van het Nederlandse landschap in Titaantjes en De Uitvreter en keek op een andere manier naar het landschap van mijn jeugd.
Een school is een plek waar je als kind, als tiener, wordt gesocialiseerd. Eerst leidde de school me naar de bibliotheek en later bracht een leerkracht me de liefde voor literatuur bij. Dat is belangrijk.'

Gids

“Als academicus lees ik ontzettend veel wetenschappelijke artikels, maar de weinige tijd die overblijft gaat naar literatuur.”

'Mijn leeswereld is nu gericht op kennis. Als academicus lees ik ontzettend veel wetenschappelijke artikels, maar de weinige tijd die overblijft gaat naar literatuur. Mijn vrouw doctoreert aan de Ugent en richt zich op gender en sociale media. Dus komt er feministische literatuur bij ons in huis. Zo las ik We moeten allemaal feminist zijn van de Nigeriaanse Chimamanda Ngozi Adichie. Aangezien mijn vrouw echt wel boeken vréét, volg ik haar, zij is mijn gids. De wereld volgens Garp van John Irving is een van de laatste boeken die ik las, samen met een gedichtenbundel van Yilmaz Erdogan. En ik blijf gek op Nick Cave, niet alleen op zijn muziek, maar ook op zijn boeken. Hoe hij de gladde, commerciële marginaliteit weet te beschrijven in The Death of Bunny Munro, prachtig.’

YouTube

© Michiel Devijver | Iedereen Leest

'De school leidde me dus naar de bib, maar moet de school jongeren ook effectief stimuleren om te lezen? (denkt heel lang na) Dat is een erg moeilijke vraag die een genuanceerd antwoord verdient. Het onderwijs mikt beter op de geletterdheid van jongeren, denk ik, wat indirect aanleunt bij lezen. Als ik zie dat vrienden aan leestijd inboeten door te scrollen op Instagram, dan weet je dat lezen in de verdrukking is. Maar beelden kunnen ook gelezen worden. Denk aan memes, dat zijn beelden met letters. Jongeren moeten die kunnen 'lezen' en interpreteren.

Onderzoek van Margot Belet (KU Leuven) toont aan dat je bepaalde groepen sneller verliest als je ze verplicht om een lange tekst te lezen, dan dat je ze aantrekt met YouTube-fragmenten. Dat is eigen aan onze tijd, maar daar is ook niks verkeerd mee. Als je via YouTube de kennis en de goesting om te lezen aanwakkert, dan moet je dat vooral doen. Taalpuristen ergeren zich ook aan de huidige omgangstaal van jongeren. Maar als iemand 'W8' sms’t en de andere antwoord 'K', dan is dat een vorm van geletterdheid. De éne zegt dat de andere beter wacht, waarop die akkoord gaat. Het is een code die iedereen begrijpt. Dus moet de school lezen stimuleren? Indirect wel.'

Fantasie

'Ik geloof in de rijkdom van een boek en zie een lange, geschreven tekst ook als het einddoel van die geletterdheid. Want fictie prikkelt je fantasie. Je moet meer moeite doen om iets te verbeelden dan bij een foto of video die je wordt aangereikt. Maar nogmaals: de weg naar dat einddoel moet op maat zijn van de jongeren.'

Socialiseren via boeken

“Socialiseren via boeken is gebonden aan de sociale klasse. De hogere middenklasse doet dat vrij vroeg, de arbeidersklasse amper tot niet. Onderwijs kan dus een corrigerende rol opnemen, maar vaak komen zelfs scholen al te laat.”

'Vergeet ook het culturele kapitaal niet dat een leerling meebrengt naar de klas. Natuurlijk kun je niet iedereen gelijkschakelen en zeggen: 'En nu gaan we dit boek lezen', wetende dat leerling A uit een gezin komt van hoger opgeleiden en thuis een grote boekenkast in de woonkamer heeft, en leerling B amper weet hoe een boek eruitziet. Hoe kunnen die verschillen je als school niet interesseren? Socialiseren via boeken is gebonden aan de sociale klasse. De hogere middenklasse doet dat vrij vroeg, de arbeidersklasse amper tot niet. Onderwijs kan dus een corrigerende rol opnemen, maar vaak komen zelfs scholen al te laat. Ook de welzijnssector mag je mee in bad trekken. Geletterdheid begint in de crèche, bij het voorlezen. Of zelfs nog vroeger, tijdens de zwangerschap.’

Wakker

'Als de jeugd al minder leest, is er niet één schuldige die je kunt aanwijzen. Het is een complex verhaal, maar het onderwijs staat wel centraal. Net zoals ik de schoonheid van literatuur ontdekte in bibliotheek Berkenbos, en later ook met Nescio op de middelbare school, hoop ik dat jongeren aan lezen toekomen. Lezen houdt je wakker. Lezen doet je dromen. Lezen maakt je slimmer.'



Deel dit artikel: